Πληροφοριακοί πόροι: ποιότητα της πληροφορίας και διαδίκτυο (Μέρος 2ο): Ιατρική πληροφόρηση

Η χρήση των διαδικτυακών πόρων Ιατρική πληροφόρηση

Ένας συνεχώς αυξανόμενος αριθμός ασθενών στρέφεται στο Διαδίκτυο για αναζήτηση πληροφορίας σχετικά με διάφορα ιατρικά ζητήματα. Το Διαδίκτυο παρέχει πληθώρα πληροφοριών γεγονός που καθιστά ευνόητη και κρίσιμη την ανάγκη για αξιόπιστη πληροφόρηση και παράλληλα έχει οδηγήσει στην πραγματοποίηση διαφόρων ερευνών σχετικών με τους τρόπους αξιολόγησης των διαφόρων πηγών πληροφόρησης. Σύμφωνα, λοιπόν, με έρευνα των Sillience et al. (2007), οι ενδιαφερόμενοι τελικοί χρήστες αξιολογούν ένα δικτυακό τόπο με συγκεκριμένα κριτήρια που είτε οδηγούν στην επιλογή είτε στην απόρριψή του. Έτσι, οι χρήστες, συνήθως απορρίπτουν ένα δικτυακό τόπο για τους ακόλουθους λόγους:

1. Παράγοντες που σχετίζονται με τη σχεδίαση της ιστοσελίδας

1. Κακή επιλογή ονόματος της ιστοσελίδα.
2. Σύνθετη, πολύπλοκη προβολή.
3. Έλλειψη βοηθημάτων για ευκολότερη πλοήγηση.
   
4. Ανιαρός σχεδιασμός από πλευράς γραφικών καθώς και η έλλειψη χρώματος.
5. Ύπαρξη διαφημίσεων μέσω ανακυπτόντων παραθύρων (pop-up ads).
6. Εισαγωγές που καθυστερούν τη φόρτωση της ιστοσελίδας.
7. Μικρές οθόνες προβολής ή αλλαγή του μεγέθους του κειμένου κατά την εκτύπωση.
8. Υπερβολικός όγκος κειμένου χωρίς καλλωπιστικά στοιχεία.
9. Αυστηρή εμφάνιση και δομή περιεχομένου.
10. Μειωμένες δυνατότητες ευρετηρίασης και μηχανών αναζήτησης.

2. Παράγοντες που σχετίζονται με το περιεχόμενο της ιστοσελίδας

1. Παράθεση υλικού άσχετου με το αναμενόμενο περιεχόμενο.
2. Ακατάλληλο υλικό.

Εδώ αξίζει να σημειώσουμε ότι καθένα από τα παραπάνω κριτήρια έχουν διαφορετική βαρύτητα στη συνείδηση του κοινού. Η πρώτη ομάδα παραγόντων που επιδρούν στην απόρριψη μιας ιστοσελίδας, θεωρείται σημαντική από το 94% των ερωτηθέντων χρηστών ενώ η δεύτερη μόνο κατά 6%. Όπως είναι φανερό, τόσο από τα ποσοστά όσο και από τους ίδιους τους παράγοντες που καταγράφονται παραπάνω, δίνεται μεγαλύτερη έμφαση σε θέματα προβολής και παρουσίασης των ιστοσελίδων και λιγότερο στο περιεχόμενό τους.

Από την άλλη πλευρά, οι παράγοντες που συνηγορούν στο να επιλέξουν οι χρήστες και να εμπιστευτούν μια ιστοσελίδα είναι οι ακόλουθοι:

1. Παράγοντες που σχετίζονται με τη σχεδίαση της ιστοσελίδας

• Σαφής διάταξη.
• Ικανοποιητικά βοηθήματα για ευκολότερη πλοήγηση.
• Διαδραστικά χαρακτηριστικά, π.χ. εργαλεία αξιολόγησης.

2. Παράγοντες που σχετίζονται με το περιεχόμενο της ιστοσελίδας

• Πληροφοριακό περιεχόμενο.
• Σχετική εικονογράφηση.
• Ποικιλία στην καλυπτόμενη θεματολογία.
• Αμερόληπτες πληροφορίες.
• Πληροφόρηση επικεντρωμένη σε συγκεκριμένες ηλικιακές ομάδες.
• Σαφής, απλή γλώσσα του περιεχομένου.
• Ομάδες συνομιλίας.
• Τμήμα Συχνών Ερωτήσεων (FAQ).

Εξετάζοντας πάλι το βαθμό στον οποίο επηρεάζει η πρώτη ομάδα παραγόντων στην επιλογή, αυτή τη φορά, μιας ιστοσελίδας, τα στοιχεία που αφορούν στη σχεδίαση, χρησιμοποιήθηκαν ως κριτήρια από το 17% μόνο των ερωτηθέντων χρηστών ενώ το περιεχόμενο δείχνει να βαραίνει σαφώς περισσότερο στη συνείδηση του 83% των χρηστών.

Όπως είναι φανερό από τα ποσοστά που προαναφέρθηκαν, αν και για να απορριφθεί μια ιστοσελίδα οι χρήστες δίνουν μεγαλύτερη βαρύτητα στο σχεδιασμό της, προκειμένου να την εγκρίνουν και να τη χρησιμοποιήσουν ως αξιόλογη, στηρίζονται κυρίως σε κριτική του περιεχομένου.

Συνοψίζοντας τους παράγοντες αυτούς, θα μπορούσαμε γενικά να πούμε ότι οι παράγοντες που επηρεάζουν την εμπιστοσύνη των χρηστών σε μια ιστοσελίδα είναι παράγοντες που δανειζόμαστε από το χώρο του ηλεκτρονικού εμπορίου:

• Δυνατότητα πρόσβασης και συνέπειας της παρερχομένης πληροφορίας
• Εξατομικευμένης και κοινωνικά προσδιορισμένης πληροφορίας
• Κατανόηση του πιθανού ρίσκου λανθασμένης πληροφορίας

Παράλληλα, άλλοι ερευνητές όπως η Metzger (2007) συμπληρώνουν τα εξής κριτήρια αξιολόγησης των πηγών, σύμφωνα με τις απόψεις των χρηστών τους:

• Ακρίβεια της πληροφορίας
• Αντικειμενικότητα
• Τρέχουσα ενημέρωση
• Επαρκής κάλυψη του θέματος

Επιπλέον κριτήρια θέτει στην έρευνά του και ο John (2006) στο άρθρο του σχετικά με τους διαδικτυακούς πόρους που αφορούν στην πληροφόρηση για ορισμένες μορφές καρκίνου, όπως στο κόλον. Είναι σαφές ότι όταν πρόκειται για τόσο σοβαρές ασθένειες και την πληροφόρηση γύρω απ’ αυτές δεν είναι δυνατή η επανάπαυση σε πηγές που δεν έχουν αξιολογηθεί με αυστηρά κριτήρια. Το Διαδίκτυο σε αυτές τις περιπτώσεις αποτελεί πηγή πληροφόρησης για τους επαγγελματίες υγείας, τους ασθενείς και όσους καλούνται να τους φροντίσουν αλλά και τους υπευθύνους στα κέντρα λήψης διοικητικών αποφάσεων σε αντίστοιχους φορείς υγείας. Τέτοιου είδους πηγές είναι σε θέση να επηρεάσουν σημαντικά την ιατρική πρακτική που θ’ ακολουθηθεί αλλά και τη σχέση ασθενή – γιατρού. Προκειμένου, λοιπόν, να αξιολογηθούν οι δικτυακοί τόποι που παρέχουν τέτοιου είδους πληροφόρηση ο John θέτει ως προϋπόθεση την εξέταση των ακόλουθων στοιχείων:

Σκοπός: Πρέπει να καθορίζονται με σαφήνεια οι στόχοι και οι σκοποί, τα καλυπτόμενα αντικείμενα και (πολύ σημαντικός παράγοντας) το κοινό στο οποίο απευθύνονται.

Μνείες ευθύνης: Απαιτείται να είναι εύκολος ο εντοπισμός της ταυτότητας του συγγραφέα ή του εκδίδοντος φορέα που φέρουν την ευθύνη για το υλικό που δημοσιεύεται σε μια ιστοσελίδα. Για να εξασφαλίζεται η αξιοπιστία είναι προαπαιτούμενο οι συντάκτες να είναι ειδικοί επιστήμονες των κλάδων υγείας.

Κοινοποίηση: Ως συμπληρωματική της μνείας ευθύνης, καλό είναι να υπάρχει και ένα τμήμα στις ιστοσελίδες, το οικείο “About us” όπου παρέχονται πληροφορίες για το συγγραφέα, τον οργανισμό και το αντικείμενο του οποίου άπτονται τα ενδιαφέροντά τους. Εξυπακούεται ότι η παράθεση έγκυρων στοιχείων επικοινωνίας είναι απαραίτητη, όπως και στοιχεία που επηρεάζουν την πολιτική της ιστοσελίδας (χορηγοί).

Προσβασιμότητα και οργάνωση: Οι περιορισμοί στην πρόσβαση, είτε ερμηνεύονται ως ανάγκη για συνδρομή, πληρωμή για την λαμβανόμενη πληροφορία, πνευματικά δικαιώματα ή ανάγκη για χρήση ειδικού υλικού ή λογισμικού αποτελούν άλλο ένα κριτήριο. Η ευχρηστία ενός δικτυακού τόπου είναι πολύ σημαντική για την επιτυχία του.

Αξιοπιστία της πληροφορίας: Αυτή καθορίζεται τόσο από τις πηγές που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας του άρθρου που ανακτάται από την ιστοσελίδα, από την αξιοπιστία και εγκυρότητα του ίδιου ή του οργανισμού που δημοσιεύει το άρθρο, τη μεθοδολογία και τους μηχανισμούς αξιολόγησης που χρησιμοποιεί η ιστοσελίδα πριν τη δημοσίευση. Είναι, συνεπώς, κατανοητό ότι υλικό που προέρχεται από ειδικούς του κλάδου και αναγνωρισμένα ιδρύματα θεωρείται επιστημονικό και αξιόπιστο.

Ακρίβεια της πληροφορίας: Επιβάλλεται ο έλεγχος για το αν η παρεχόμενη πληροφορία εκτός από έγκυρη είναι και έγκαιρη. Πρέπει να παρουσιάζει αποτελέσματα τρεχουσών, κλινικών ερευνών και δοκιμών. Χρειάζεται μεγάλη προσοχή στα στοιχεία που παρέχονται από προσωπικές ιστοσελίδες ή ιστολόγια (blogs).

Επικαιρότητα της πληροφορίας: Ένα από τα πλεονεκτήματα των δικτυακών πόρων είναι η ευκολία που παρέχεται στην ενημέρωσή τους. Είναι, λοιπόν, πολύ σημαντικό το να παρέχονται στοιχεία σχετικά με την πρώτη δημοσίευσή τους, την ενημέρωση και το πότε αναμένεται να πραγματοποιηθεί η επόμενη ενημέρωση του εκάστοτε υπό αξιολόγηση περιεχομένου. Αν δεν υπάρχει ενημέρωση και ανανέωση του υλικού αυτό καθίσταται ως αναξιόπιστο.

Αναγνωρισιμότητα: η αναγνωρισιμότητα μιας ιστοσελίδας ορίζεται από την επισκεψιμότητα, την ελκυστικότητα στη χρήση, τις διασυνδέσεις από και προς ιστοσελίδες γνωστών επαγγελματικών οργανισμών και την αξιολόγηση από την επαγγελματική και ακαδημαϊκή κοινότητα, όπως αυτή διατυπώνεται μέσω των αντίστοιχων περιοδικών τους.

Επιρροή: Η ιστοσελίδα παροχής ιατρικής πληροφόρησης οφείλει να ικανοποιεί τους στόχους και τους σκοπούς που επαγγέλλεται και να διαθέτει υπερσυνδέσεις προς άλλους δικτυακούς πόρους. Αυτό το κριτήριο βοηθά στο να κερδίζει την εμπιστοσύνη ενός θεράποντος ιατρού ώστε να την προτείνει στους ασθενείς του και σε όσους τους επιβλέπουν. Ταυτόχρονα καλείται να συνεισφέρει στη λήψη της σωστής απόφασης μεταξύ των εναλλακτικών, διαθέσιμων αγωγών και θεραπειών.

Κάποιοι από τους δικτυακούς τόπους που ο John προτείνει ως πηγές έγκυρης ιατρικής πληροφόρησης με δεδομένο ότι καλύπτουν τα κριτήρια που παρατέθηκαν παραπάνω, καταγράφονται στον ακόλουθο πίνακα:

Πίνακας 1. Ιστοσελίδες γνωστών πληροφοριακών πόρων σε θέματα υγείας (Πηγή: John, 2005)

Χρήση της ιατρικής πληροφορίας δεν κάνουν, όμως, μόνο οι ασθενείς αλλά και το ιατρικό προσωπικό. Ένας συνεχώς αυξανόμενος αριθμός ιατρών, επίσης, στρέφεται στο Διαδίκτυο για αναζήτηση πληροφορίας καθώς η πληροφοριακή έκρηξη τους δίνει τη δυνατότητα πρόσβασης σε ένα τεράστιο αριθμό ελεύθερα διαθέσιμων πόρων σχετικά με διάφορα ιατρικά ζητήματα. Όμως, μόλις το 10% (περίπου) των ιατρικών πληροφοριακών πόρων που ανακτώνται από ελεύθερα διαθέσιμες πηγές του Διαδικτύου είναι όντως αξιόλογο. Ακόμη, επισημαίνονται οι σοβαροί κίνδυνοι που μπορεί να προκύψουν εφόσον πρόκειται για ιατρική πληροφόρηση και η εγκυρότητα είναι αυτό που πρέπει να απασχολεί τον ερευνητή στο μέγιστο βαθμό, καθώς η έλλειψη της μπορεί να αποβεί επικίνδυνη.

Στις ΗΠΑ, τεράστια έκταση έχει πάρει το πρόβλημα των θανάτων που οφείλονται σε ιατρικά λάθη, όπως αναφέρεται σε σχετικό άρθρο του Σκοτινιώτη (2007). Η αντιμετώπιση ιατρικών λαθών στις Ηνωμένες Πολιτείες εκφράζεται από δύο διαφορετικές τάσεις. Η πρώτη, εκδηλώθηκε αρχικά στις δεκαετίες του ‘60 και ‘70 και αφορά στις αγωγές που κατατίθενται εναντίον γιατρών και νοσοκομείων με μεγάλο οικονομικό κόστος για τους εναγωμένους. Η ανεξέλεγκτη κατάθεση αγωγών, οδήγησε σε μια νέα τάση που εξέταζε το θέμα των ιατρικών λαθών όχι από οικονομικής απόψεως πια αλλά από την πλευρά της ασφάλειας των ασθενών.

Στόχος γίνεται πια η διόρθωση των οργανωτικών σφαλμάτων και των διαδικασιών στη θεραπευτική διαδικασία που, όπως παρατηρήθηκε ήταν και τα κύρια αίτια των σφαλμάτων και όχι οι μεμονωμένες περιπτώσεις ανθρώπινου σφάλματος. Προς αυτή την κατεύθυνση, λαμβάνονται μια σειρά από μέτρα, όπως η αύξηση των κονδυλίων για έρευνα στο συγκεκριμένο θέμα με αποτέλεσμα και την αντίστοιχη αύξηση της εκδοτικής παραγωγής σχετικών άρθρων.

Το κίνημα για την ασφάλεια των ασθενών επέφερε μεταβολή και στην πληροφορική καθώς έγινε προσπάθεια ώστε αυτή να αξιοποιηθεί και μέσω του σχεδιασμού νέων τεχνολογιών να μειωθούν τα ιατρικά λάθη. Τέτοιες τεχνολογίες είναι η ηλεκτρονική καταγραφή των οδηγιών των ιατρών και η δημιουργία ηλεκτρονικών φάκελων ασθενών. Μεγάλος αριθμός των θανάτων προκύπτει ότι οφείλονται σε σφάλματα συνταγογράφησης είτε λόγω λανθασμένης αναγραφόμενης δοσολογίας είτε ακόμη και λόγω χορήγησης του λάθος φαρμάκου. Στο συγκεκριμένο τομέα θα μπορούσαν να συνεισφέρουν εφαρμογές που παρέχονται μέσω λογισμικού και βάσεων δεδομένων που διατίθενται και για Προσωπικούς Ψηφιακούς Βοηθούς (Personal Digital Assistant - PDA). Η εκμετάλλευση της συγκεκριμένης δυνατότητας δίνει την ευχέρεια στον θεράποντα ιατρό να συμβουλευτεί αυτές τις πηγές πληροφόρησης, που συχνά διατίθενται δωρεάν μέσω του Διαδικτύου, τη στιγμή της λήψης μιας απόφασης. Ταυτόχρονα, η τήρηση ηλεκτρονικών φακέλων, που προαναφέρθηκε, συμβάλλει στην αποφυγή σφαλμάτων που προκύπτουν και οφείλονται σε παρενέργειες φαρμάκων ή σε αλληλεπίδραση μεταξύ των αγωγών που λαμβάνει ο ίδιος ασθενής, σύμφωνα με τους Grasso και Genest (2001). Ταυτόχρονα, η τεχνολογία των PDAs δίνει τη δυνατότητα άμεσης σύνδεσης με το φαρμακείο που θα εκτελέσει τη συνταγή ώστε, αφ’ ενός, να ελεγχθεί η ορθότητα του φαρμάκου και αφ’ εταίρου να επικυρωθεί η καταλληλότητα της ποσότητας και η συμβατότητα με τα υπόλοιπα φάρμακα των παράλληλα χορηγούμενων αγωγών.

Προτείνεται, λοιπόν, η επιλογή των πληροφοριακών πόρων να προέρχεται από θεματικές πύλες καθώς αυτές συγκεντρώνουν τα ακόλουθα πλεονεκτήματα όπως αυτά διατυπώνονται από την Cooke (1999):

1. Εξοικονόμηση χρόνου, καθώς ο ποιοτικός έλεγχος έχει πραγματοποιηθεί από άλλους.
2. Κριτήρια αξιολόγησης τα οποία μπορούν να εξετάσουν την ανταπόκριση στις εξατομικευμένες ανάγκες του ερευνητή.
3. Περιεκτικότερες περιγραφές του περιεχομένου.
4. Ύπαρξη θεματικών επικεφαλίδων και λέξεων-κλειδιών.
5. Απευθύνονται σε περιορισμένο κοινό, δηλαδή, σε συγκεκριμένη ομάδα χρηστών.

   Health on the Net Foundation (HON)

   Ο ασφαλέστερος τρόπος επιλογής διαδικτυακών πόρων για πρόσβαση σε αξιόλογη και έγκυρη ιατρική πληροφόρησης, που θα μπορούσε να προταθεί από αυτή την εργασία, είναι η χρήση των αρχών που προβλέπονται από τον Κώδικα Δεοντολογίας που έχει καταστήσει το Health On the Net Foundation (HON). Το HON ιδρύθηκε το 1995 υπό την αιγίδα του Υπουργείου Υγείας της Γενεύης με στόχο την καθοδήγηση των χρηστών του Διαδικτύου προς τον εντοπισμό και την επιλογή αξιόλογων, κατανοητών, σχετικών και αξιόπιστων διαδικτυακών πόρων σε θέματα υγείας και ιατρικών πληροφοριών. Ο Κώδικας Δεοντολογίας του HON, HONCode, συμπεριλαμβάνει 8 βασικές αρχές[1]:

   1. Βασική αρχή

   Οποιαδήποτε ιατρική συμβουλή ή πληροφορία υγείας που παρέχεται και παρουσιάζεται σε αυτό τον Δικτυακό χώρο δίνεται μόνο από ιατρικά εκπαιδευμένους και ειδικά εξειδικευμένους επαγγελματίες εκτός αν ρητή δήλωση συνοδεύει αυτές τις ιατρικές συμβουλές ή πληροφορίες υγείας και αναφέρει ότι παρέχονται από μη ιατρικά εξειδικευμένο άτομο ή οργάνωση.

   2. Προσθήκη

   Οι π

   Ετικέτες Technorati: Αξιολόγηση,Διαδικτυακοί πόροι,Ιατρική πληροφόρηση,Πληροφορίας,Πληροφόρηση,Τριτοβάθμια εκπαίδευση

   ληροφορίες που παρέχονται σε αυτόν τον Δικτυακό χώρο έχουν σχεδιαστεί καταλλήλως ώστε να ενισχύουν και όχι να αντικαθιστούν τη σχέση που υπάρχει μεταξύ ασθενή/επισκέπτη του Δικτυακού χώρου και του θεράποντος Ιατρού του/της.

   3. Εμπιστευτικότητα

   Η εμπιστευτικότητα των ιατρικών δεδομένων των ασθενών και επισκεπτών σε κάθε ιατρικό Δικτυακό χώρο, συμπεριλαμβανομένης της ταυτότητάς τους, είναι σεβαστή από αυτόν τον Δικτυακό χώρο. Οι κάτοχοι αυτού του Δικτυακού χώρου αναλαμβάνουν να διαφυλάξουν την εμπιστευτικότητα των ιατρικών δεδομένων όπως προβλέπει η σχετική νομοθεσία της χώρας στην οποία είναι εγκατεστημένος αυτός ο Δικτυακός χώρος ή οποιοσδήποτε άλλος εναλλακτικός Δικτυακός χώρος.

   4. Προέλευση πληροφοριών

   Όπου ενδείκνυται, οι πληροφορίες που περιέχονται σε αυτό τον Δικτυακό χώρο θα συνοδεύονται με σαφείς αναφορές της αρχικής προέλευσης των στοιχείων και, όπου είναι εφικτό, θα παρέχονται και σχετικές ηλεκτρονικές παραπομπές σε αυτά τα στοιχεία. Η ημερομηνία της τελευταίας τροποποίησης μιας σελίδας με ιατρικές πληροφορίες θα απεικονίζεται με σαφή τρόπο (π.χ. στο κάτω μέρος της σελίδας).

   5. Αιτιολόγηση

   Οποιοσδήποτε ισχυρισμός που σχετίζεται με τα οφέλη ή απόδοση κάποιας συγκεκριμένης θεραπευτικής αγωγής, εμπορικό προϊόν ή υπηρεσίας θα συνοδεύεται από κατάλληλες αποδείξεις και αιτιολογίες με τον τρόπο που περιγράφεται στο ανωτέρω άρθρο 4.

   6. Σαφήνεια περιεχομένου

   Οι σχεδιαστές αυτού του ιστοχώρου θα επιδιώκουν να προσφέρουν πληροφορίες με τον σαφέστερο δυνατό τρόπο και να παρέχουν διευθύνσεις επικοινωνίας για τους επισκέπτες που επιζητούν εκτενέστερες πληροφορίες ή υποστήριξη. Η ηλεκτρονική διεύθυνση του υπεύθυνου του Δικτυακού χώρου θα εμφανίζεται παντού στον Δικτυακό χώρο.

   7. Αναφορά διαχειριστών και χορηγών

   Οι υπεύθυνοι διαχείρισης αυτού του Δικτυακού χώρου θα αναφέρονται με σαφήνεια, συμπεριλαμβανομένων των ταυτοτήτων των εμπορικών και μη εμπορικών οργανισμών που έχουν συνεισφέρει οικονομικά ή προσέφεραν υπηρεσίες ή υλικό για αυτό τον Δικτυακό χώρο.

   8. Ακεραιότητα Διαφήμισης και πολιτική σύνταξης

   Αν η διαφήμιση είναι πηγή χρηματοδότησης θα πρέπει να υπάρχει σαφής σχετική δήλωση. Συνοπτική περιγραφή της πολιτικής της διαφήμισης, υιοθετημένη από τους κατόχους του Δικτυακού χώρου, θα απεικονίζεται σε αυτό τον Δικτυακό χώρο. Η διαφήμιση όπως και κάθε άλλο διαφημιστικό υλικό θα παρουσιάζεται στους επισκέπτες με τρόπο ώστε αυτό να μπορεί να διαχωριστεί από το αυθεντικό υλικό το οποίο έχει καταχωρηθεί από τους κατόχους του Δικτυακού χώρου.

   ---

   [1] Καθώς πρόκειται για Κώδικα, κρίθηκε απαραίτητο και προτιμότερο να παρατεθεί αυτούσιος, όπως διατίθεται από την ιστοσελίδα του HON και στα ελληνικά μεταξύ 38 γλωσσών και σε ηχητικό ντοκουμέντο σε 7 γλώσσες. http://www.hon.ch/HONcode/Greek/ (τελευταία πρόσβαση 24/12/2008).

   Εικόνα 1. Ιστοσελίδα με σήμα
   πιστοποίησης από το HON

   Η συνεισφορά του HON στην αξιολόγηση των διαδικτυακών πόρων ιατρικής πληροφόρησης δεν είναι μόνο η καθιέρωση της προαναφερθείσας δεοντολογίας αλλά ο σχεδιασμός ενός συστήματος πιστοποίησης αυτών των πόρων στο Διαδίκτυο. Με μια σχετικά απλή διαδικασία, ο πάροχος μια ιστοσελίδας ή ο σχεδιαστής της, κάνει μια αίτηση στο HON με τη συμπλήρωση ενός ερωτηματολογίου και δήλωση κάποιων επιπλέον στοιχείων και αφού δεσμευτεί ανεπιφύλακτα στο HONCode περνά από τη διαδικασία έγκρισης της επιτροπής του HON. Όσοι διαδικτυακοί πόροι εγκρίνονται, τοποθετούν το σήμα πιστοποίησης του HON (Εικόνα 1)ώστε να είναι γνωστό στο κοινό. Επίσης, ο πλέον δόκιμος τρόπος για αναζήτηση έγκυρων διαδικτυακών πόρων εγκεκριμένων όχι μόνο από τη HON αλλά και από άλλους διεθνείς φορείς και οργανισμούς που ασχολούνται με θέματα ιατρικής και υγείας είναι η χρήση ειδικών μηχανών αναζήτησης, όπως η WRAPIN (Worldwide Reliable Advice to Patient and Individuals), αποτέλεσμα του Προγράμματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης IST-2001-33260.

Πληροφοριακοί πόροι: ποιότητα της πληροφορίας και διαδίκτυο (Μέρος 1ο)

Περίληψη

Πληθώρα πόρων που αφορούν σε θέματα υγείας και ιατρικής πληροφορίας είναι διαθέσιμοι μέσω Διαδικτύου. Λόγω της σοβαρότητας που επέχουν για τη δημόσια υγεία οι πληροφορίες που αντλούνται από τους ανάλογους διαδικτυακούς τόπους, είναι πολύ σημαντικό να γίνεται σωστή επιλογή των πόρων που θα χρησιμοποιηθούν τελικά. Αυτή η εργασία, προτείνει κάποια κριτήρια που καλό είναι να χρησιμοποιηθούν στην αξιολόγησή τους καθώς και παρουσιάζει το Health On the Net Foundation, έναν οργανισμό που έχει καταστήσει έναν Κώδικα Δεοντολογίας για την τυποποίηση της αξιοπιστίας των ιστοσελίδων ιατρικών πληροφοριών και θεμάτων υγείας, που διατίθενται μέσω του World Wide Web . Επίσης, η εργασία αναφέρεται στην συμπεριφορά των φοιτητών κατά τη διαδικασία της αξιολόγησης των διαδικτυακών πηγών που χρησιμοποιούν στις ερευνητικές τους εργασίες. Οι φοιτητές εάν και γενικότερα είναι εξοικειωμένοι με τη χρήση του Διαδικτύου, προκύπτει ότι έχουν προβλήματα στην ανάκτηση αξιόλογων πληροφοριακών πόρων καθώς δεν έχουν επαρκώς εκπαιδευτεί στην αναζήτηση και χρήση των κατάλληλων εργαλείων. Για το λόγο αυτό συχνά καταφεύγουν στην προσωπική τους εμπειρία και σε αμφιβόλου ποιότητας κριτήρια αξιολόγησης της πληροφορίας που ανακτούν.

Εισαγωγή

Η παρούσα εργασία* πραγματεύεται το θέμα των πληροφοριακών πόρων, όπως αυτοί ορίζονται στον Χάρτη της Γνώσης της Επιστήμης της Πληροφόρησης από τον Zins (2007)**. Πιο συγκεκριμένα, θα εξετασθούν οι πόροι που παρέχονται μέσω Διαδικτύου ως προς την ποιότητα και την αξιοπιστία τους. Το Διαδίκτυο αντιμετωπίζεται ως μια σημαντική πηγή πληροφόρησης και ως τμήμα της κατηγοριοποίησης της ανθρώπινης γνώσης, όπως αυτή περιγράφεται στο προαναφερθέν άρθρο. Αναγνωρίζοντας την πολυμορφία της συμπεριφοράς των χρηστών του Διαδικτύου στην αναζήτηση αξιόπιστης πληροφορίας, η εργασία αυτή θα ασχοληθεί με δύο ειδικές περιπτώσεις πληροφόρησης, της ιατρικής πληροφόρησης και της πληροφόρησης των φοιτητών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.
Ακόμα και στην Ελλάδα, όπου, όπως είναι γνωστό, η χρήση του Διαδικτύου δεν είναι τόσο διαδεδομένη όσο σε άλλες χώρες της Ευρώπης ή στις ΗΠΑ, το 23% του πληθυσμού που το χρησιμοποίησε το 2006 για αναζήτηση πληροφοριών ήταν για ενημέρωση σε θέματα υγείας ενώ το 48% για θέματα εκπαίδευσης και κατάρτισης (Παρατηρητήριο για την Κοινωνία της Πληροφορίας, 2007). Αυτό είναι ενδεικτικό της ανάγκης που υπάρχει να αποσαφηνιστεί η εγκυρότητα αυτών των πληροφοριακών πόρων καθώς μεγάλο μέρος των χρηστών τις χρησιμοποιεί αγνοώντας το βαθμό ποιότητάς τους. Αυτή την ανάγκη θα αποπειραθεί να καλύψει η παρούσα εργασία καθώς και να παρουσιάσει κάποιες μεθόδους αξιολόγησης των πόρων αυτών.

Μεθοδολογία

Για την εκπόνηση της παρούσας εργασίας χρησιμοποιήθηκε σημαντικός αριθμός επιστημονικών άρθρων που παρουσίαζαν τις ενότητες που επελέγησαν να εξετασθούν καθώς και κάποιοι δικτυακοί τόποι που σχετίζονταν με το αντικείμενό της. Αρχικά έγινε μια θεωρητική παρουσίαση του θέματος μέσω προβολής των σημαντικότερων όρων που απασχολούν την εργασία και στη συνέχεια η παρουσίαση δύο μόλις πτυχών της πληροφόρησης με χρήση πόρων που προέρχονται από τον Παγκόσμιο Ιστό, της ιατρικής πληροφόρησης και αυτής των φοιτητών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, καθώς θα ήταν αδύνατη η κάλυψη του θέματος στο σύνολό του. Τέλος παρουσιάζονται τα συμπεράσματα στα οποία οδηγείται κανείς από τη μελέτη της βιβλιογραφίας.

Βασικές έννοιες

Πληροφορία

Η έννοια της Πληροφορίας είναι βασικό συστατικό της γνωστικής διαδικασίας του ανθρώπου και παράλληλα αποτελεί σημαντικό όρο για την Επιστήμη της Πληροφόρησης. Οι ορισμοί της ποικίλουν γιατί το εύρος της έννοιας εκτείνεται από την καθημερινή χρήση της, που σημαίνει μήνυμα-ενημέρωση, έως την στατιστική επιστήμη που θεωρείται, η σύνοψη των δεδομένων ενός πειράματος. Παραθέτουμε ορισμένες ερμηνείες του όρου για περαιτέρω κατανόηση.

Πληροφορία είναι το γνωστικό δεδομένο, το οποίο λαμβάνει το χαρακτήρα της πληροφορίας από τη στιγμή που θα αποτελέσει το υποκείμενο μιας διαδικασίας εκπομπής, διακίνησης και λήψης ενός μηνύματος,
Μπώκος Γ. (2001).[1]

Πληροφορία (η) 1. κάθε στοιχείο που έχει ενδιαφέρον για κάποιον, που θα ήθελε κάποιος να το γνωρίζει· ειδικότ. οτιδήποτε ασυνήθιστο, μη κοινότοπο ή προσδοκώμενο λέγεται σε κάποιον 2. (γενικότ.) κάθε στοιχείο που μεταδίδεται από μία πηγή (μέσο ενημέρωσης κ.λπ.) σε δέκτη, κάθε ενημερωτικό στοιχείο 3. το περιεχόμενο των σημάτων που διαβιβάζονται μέσω των διαφόρων μέσων επικοινωνίας και ενημερώσεως (τηλέφωνο, τηλεόραση κ.λπ.),
Μπαμπινιώτης Γ. (1998)[2].

Πληροφορία η 1. στοιχείο, μήνυμα (είδηση, ανακοίνωση, δήλωση, αναφορά κτλ.) που περιέχει και μεταδίδει μια γνώση για κπ. ή κτ. 2α. ποιοτικός συντελεστής, που καθορίζει τη θέση ή την κατάσταση ενός συστήματος ελέγχου 2β. (κυβερνητική) το περιεχόμενο ενός μηνύματος, που συντίθεται από σημεία ενός κώδικα,
Λεξικό της κοινής νεοελληνικής (2005)[3].

Ποιότητα

Η έννοια της Ποιότητας, αποτελεί καινοτομία του 20ου αιώνα με πλήθος δημοσιεύσεων γύρω από τη μεθοδολογία για τη διαχείριση των μειονεκτημάτων της ενδεχόμενης έλλειψής της στην παραγωγική διαδικασία. Οι ρίζες του ορισμού της βρίσκονται στην οικονομία της μαζικής παραγωγής και από τη Διοίκηση προέρχονται και οι ορισμοί που χρησιμοποιούμε και στην περιγραφή της ποιοτικής πληροφόρησης. Πρακτικά όμως, σε θέματα ποιότητας της πληροφορίας το ζήτημα που προκύπτει δεν είναι η ποιότητα της μετατροπής της πληροφορίας από εισροή σε εκροή, π.χ. στην ιατρική πληροφόρηση το να ξέρει κάποιος πώς να χειρουργήσει, πώς να κάνει το σωστό, αλλά, πού θα βρει ποιο είναι το σωστό που πρέπει να κάνει στην κάθε δεδομένη περίσταση, όπως αναδεικνύεται από τον Lillrank (2002).

Οι ιδιοτυπίες του ορισμού της ποιότητας έχουν τη βάση τους στην υποκειμενικότητα της έννοιας της, αφού θα πρέπει να οριοθετηθεί το πλαίσιο και ο χώρος εφαρμογής της. Η ποιότητα για κάποιους μπορεί να προσδιορίζεται από αυτό που ικανοποιεί καλύτερα κάποιες ανάγκες μας ή για άλλους να είναι αυτό που καλύπτει τις προσδοκίες μας. Η πιο κυρίαρχη εκδοχή της ποιότητας, ωστόσο, εστιάζεται στην κάλυψη των αναγκών των χρηστών και στο κατά πόσο εκπληρώνει μια επιχείρηση ή οργανισμός τις προσδοκίες τους. Ακολούθως, παραθέτουμε ορισμένες ερμηνείες του όρου για περαιτέρω κατανόηση.

Ποιότητα ενός προϊόντος ή μιας υπηρεσίας ονομάζουμε τα χαρακτηριστικά του προϊόντος ή της υπηρεσίας που ικανοποιούν πλήρως ή ξεπερνούν τις προσδοκίες του πελάτη ή που ικανοποιούν δεδομένες προδιαγραφές,
Τσιότρας (2002)

Ποιότητα ορίζεται ως η αξία ή η προσαρμογή στις προδιαγραφές που μπορεί να οδηγήσουν έναν οργανισμό να εστιάσει στην αποδοτικότητα ή ορίζεται σαν την ανάγκη για διαχείριση του οργανισμού ώστε να εκπληρώσει ή / και υπερβεί τις προσδοκίες των χρηστών,
Reeves & Bednar (1994).

Ποιότητα είναι το σύνολο των ιδιοτήτων και χαρακτηριστικών ενός προϊόντος ή μιας υπηρεσίας, τα οποία αφορούν την ικανότητα του προϊόντος ή της υπηρεσίας να ικανοποιεί τον εκφρασμένες ή συνεπαγόμενες ανάγκες,
Τρίλιζας (2001)

Η μελέτη των παραπάνω ορισμών μπορεί να μας δώσει μια πρώτη εικόνα της έννοιας της ποιότητας και βασικές κατευθύνσεις για το πώς μπορούμε να κατανοήσουμε τις διατάσεις της σε σχέση με τις απαιτήσεις των χρηστών μιας βιβλιοθήκης ή ενός πληροφοριακού οργανισμού.
Για την ανάπτυξη ενός μοντέλου πληροφόρησης, λοιπόν, που θα βασίζεται στον ικανοποίηση του χρήστη και θα αφορά την ποιότητα της πληροφορίας που αυτό προσφέρει, είναι αναγκαίο σε αυτό να περιλαμβάνεται, σύμφωνα με τους Bovee, Srivastava and Mak (2003):
· Προσβασιμότητα (accessibility)
· Διαλειτουργικότητα
· Σχετικότητα (relevance)
· Ακεραιότητα (integrity)

Τα παραπάνω αυτά ουσιαστικά στοιχεία αφορούν την ποιότητα της πληροφορίας και οδηγούν στην αξιολόγηση της ακεραιότητας της, δηλαδή, στην αξιολόγηση του κατά πόσο αυτή η πληροφορία διατίθεται με ακρίβεια, με πληρότητα και με συνέπεια στους χρήστες.

* Η εργασία αυτή αποτελεί εργασία των μεταπτυχιακών φοιτητριών Α. Οικονόμου και Α. Φράγκου και πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του μαθήματος "Επιστήμη της Πληροφόρησης" του ΠΜΣ στην Επιστήμη της Πληροφορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου.
** Η βιβλιογραφικές αναφορές για το θέμα θα παρατεθούν συνολικά στο 4ο και τελευταίο μέρος της.
[1] Περισσότερες πληροφορίες στο Μπώκος Γ. , Εισαγωγή στην Επιστήμη της Πληροφόρησης, Παπασωτηρίου, 2001
[2] Ο ορισμός είναι από το λεξικό του Μπαμπινιώτη Γ., Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας: με σχόλια για τη σωστή χρήση των λέξεων, Κέντρο Λεξικολογίας, 1998
[3] Ο ορισμός είναι από το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, 2005.